Heimsókn á Hugverkstofuna - Verðmætin vernduð með skráningu

Stofnanir menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytisins eru alls 23. Á næstu misserum mun ráðuneytið kynna eina þeirra mánaðarlega. Sú fyrsta er Hugverkastofan sem starfrækt er að Katrínartúni 4.
Hugverkastofan er stofnun sem skapandi fólk ætti að kynna sér vel en hún sér um skráningu hugverka hér á landi og veitir ráðgjöf varðandi hugverkavernd hérlendis og erlendis. Stofnunin er langt komin í stafrænni vegferð og nú er hægt að nýta sér nánast alla hennar þjónustu á vefnum á einfaldan og skilvirkan hátt.

Skráð vörumerki

"Hvort sem þú ert frumkvöðull að hefja rekstur á nýju fyrirtæki, markaðsstjóri í rótgrónu fyrirtæki að hefja markaðssetningu á nýrri vöru eða þjónustu, tónlistarmaður sem vilt skapa þér nafn í bransanum eða hönnuður að hefja framleiðslu á nytjavöru, ættir þú að skoða möguleikana á því að skrá vörumerkið þitt hjá Hugverkastofunni. Vörumerki geta verið verðmætustu eignir fyrirtækja - ef þau eru skráð, " segir Borghildur Erlingsdóttir forstjóri Hugverkastofunnar.

Hægt er að sækja um skráningu á nafni, myndmerki, slagorði og jafnvel litum eða hljóðstefjum sem aðgreina vörur eða þjónustu frá öðrum sambærilegum. Skráningin veitir einkarétt til notkunar á Íslandi í tíu ár í senn, og hægt er að endurnýja hana að vild.

"Ef þú átt skráð vörumerki þýðir það að fari einhver að nota sama eða svipað merki fyrir sambærilegar vörur eða þjónustu hefur þú sterkan lagalegan grunn til að banna það. Einfalt er að sækja um skráningu vörumerkis á vefnum. Sé ætlunin að verja viðkomandi vörumerki erlendis er hægt að sækja um í gegnum alþjóðleg umsóknarkerfi og fá upplýsingar og ráðgjöf hjá Hugverkastofunni," segir Borghildur og nefnir að Hugverkastofan kynni reglulega ný vörumerki til að vekja athygli á vörumerkjaskráningu.

Skráning á hönnun

Hugverkastofa hefur einnig lagt kapp á að vekja athygli á hönnunarvernd. "Hversu oft höfum við ekki heyrt af erlendum aðilum sem hafa líkt eftir íslenskri hönnun? Því miður er staðreyndin þá oft sú að hönnuðir hafa lítið í höndunum til að byggja rétt sinn á. Hönnunarvernd verður ekki til sjálfkrafa en hún fæst með skráningu hjá Hugverkastofunni og verndar útlit vöru og veitir einkarétt í allt að 25 ár til að beita gegn afritun og eftirlíkingum hér á landi."

Hönnunarvernd hentar best þegar um er að ræða nýja og sérstæða hönnun í fjöldaframleiðslu. Líkt og með vörumerki er einfalt að sækja um skráningu hönnunar á hugverk.is. Til að verja hönnun utan Íslands þarf að sækja um vernd á viðeigandi mörkuðum, t.d. hjá Hugverkastofu Evrópusambandsins, EUIPO. Skráning á hönnun þar veitir einkarétt á viðkomandi hönnun í öllum löndum Evrópusambandsins. Í öðrum löndum er hægt að sækja um gegnum umsóknarkerfi Alþjóðahugverkastofnunarinnar, WIPO. Hugverkastofan veitir aðstoð og ráðgjöf um það ferli.

Grein um hönnun - hið gleymda barn hugverkaréttinda eftir Söndru Theodóru Árnadóttur, yfirlögfræðing Hugverkastofunnar

Einkaleyfi á uppfinningum

Vísindafólk og frumkvöðlar þurfa að huga að skráningu einkaleyfis fyrr en seinna. Sem dæmi má nefna uppfinningamann sem hefur þróað nýja, frumlega og tæknilega lausn á vandamáli, t.d. nýjan búnað, aðferðir, afurðir eða nýstárlega notkun á einhverju sem þekkt var fyrir. Einkaleyfi vernda tæknilegar uppfinningar og tryggja eiganda einkarétt á viðskiptalegri hagnýtingu uppfinningar í allt að 20 ár. Sótt er um einkaleyfi á Íslandi hjá Hugverkastofunni og þangað er einnig hægt að sækja ráðgjöf um einkaleyfishæfi uppfinninga og um umsóknarferlið. Til dæmis er hægt að bóka fjarfund með einkaleyfasérfræðingi sem kannar nýnæmi uppfinningar áður en lengra er haldið í ferlinu. Miklar formkröfur eru gerðar til einkaleyfaumsókna og það er mjög mikilvægt að vanda til verka við lýsingu á uppfinningu og kröfur í umsóknum. Sjá grein þess efnis hér.

Höfundaréttur á listaverkum

Höfundarréttur myndast sjálfkrafa þegar listaverk, texti, tónlist eða hugbúnaður er skapaður, þar þarf engin skráning að koma til. Hugverkastofan fer ekki með málefni höfundaréttar en getur veitt upplýsingar um réttinn og ráðgjöf um hvernig hann virkar upp að vissu marki.

Vernd á erlendum mörkuðum

Umsókn um hugverkavernd sem lögð er inn hér á landi gildir aðeins á Íslandi. Það er hins vegar hægt að nota hana til þess að skapa svokallaðan forgangsrétt í öðrum löndum, sem þýðir að ef sótt er um í öðrum löndum innan ákveðins tíma frá því umsókn er lögð inn hér á landi, mun verndin gilda frá þeim tíma sem fyrsta umsóknin var lögð inn. Hjá Hugverkastofunni má sækja sér ráðgjöf og aðstoð við umsóknir í gegnum alþjóðleg ferli: Madrídarferlið fyrir vörumerki, Haag-ferlið fyrir hönnun og PCT-ferlið fyrir einkaleyfi.

Aðeins um 1% íslenskra einkaleyfa í eigu íslenskra aðila

Alls eru rétt ríflega 9.000 einkaleyfi í gildi hér á landi. Langflest þeirra, eða tæplega 3.300, eru í eigu bandarískra aðila. Aftur á móti eru rétt rúmlega 100 einkaleyfi hér á landi í eigu íslenskra aðila, eða um 1% þeirra einkaleyfa sem eru í gildi. Lítileg fækkun hefur orðið milli ára á skráningu einkaleyfa en 5% fjölgun var í skráningu vörumerkja milli ára. Íslensk fyrirtæki sækja ekki um einkaleyfi í sama mæli og fyrirtæki á hinum Norðurlöndunum og er mikill munur milli atvinnugreina hérlendis. Sem dæmi má nefna að Ísland stendur best Norðurlandanna í einkaleyfisumsóknum á sviði heilbrigðistækni en nær engar íslenskar umsóknir finnast á sviði endurnýjanlegrar orku.

Íslenskum umsóknum um evrópsk einkaleyfi fjölgar

Umsóknum til evrópsku einkaleyfastofunnar (European Patent Office, EPO) hefur hinsvegar fjölgað um 23% fjölgun frá árinu 2024 og 81% fjölgun fá árinu 2023. Á síðasta ári bárust 76 umsóknir um evrópsk einkaleyfi frá íslenskum aðilum og hafa íslenskar umsóknir um evrópsk einkaleyfi aldrei verið fleiri. Þetta kemur fram í nýútgefnu tæknimælaborði fyrir árið 2025 sem EPO birti í vikunni. Ef miðað er við höfðatölu bárust 20 umsóknir frá Íslandi um evrópsk einkaleyfi á hverja hundrað þúsund íbúa árið 2025. Það setur Ísland í 14. sæti yfir aðildarlönd EPO og nokkuð fyrir ofan meðaltal aðildarlandanna sem er tæplega 14. Langefst á listanum trónir Liechtenstein með yfir 1.000 umsóknir á hverja 100.000 íbúa, Sviss er í öðru sæti með rétt rúmlega 100 umsóknir og Finnar í þriðja sæti með 61 umsókn á hverja 100.000 íbúa. Svíþjóð og Danmörk eru í 6. og 7. sæti með 45 umsóknir og Noregur er í 17. sæti með 13 umsóknir. Ísland á því enn töluvert í land með að ná hinum Norðurlöndunum, að undanskildum Noregi, í fjölda evrópskra einkaleyfisumsókna miðað við höfðatölu. Sjá nánar hér.

Hugverkastofan er opin alla virka daga frá kl. 10 til 15. Nánari upplýsingar, umsóknarkerfi, eyðublöð og innlendar og erlendar leitarþjónustur eru aðgengilegar á hugverk.is.

Mynd: Starfsfólk Hugverkastofunnar.