Traust til stjórnvalda eykst á Íslandi samkvæmt alþjóðlegri könnun OECD

Traust til stjórnvalda og opinberra stofnana hefur aukist hér á landi samkvæmt niðurstöðum nýrrar alþjóðlegrar könnunar OECD á trausti almennings til opinberra aðila. Hlutfall þeirra sem bera mikið eða frekar mikið traust til ríkisstjórnarinnar mælist nú 59%, samanborið við 36% í síðustu könnun stofnunarinnar árið 2023. Ísland mælist þar með talsvert yfir meðaltali ríkja OECD sem er 40% og meðaltali annarra Norðurlanda sem er 48%.

Skýrslan OECD Survey on Drivers of Trust in Public Institutions 2026 Results var kynnt í gær og er aðgengileg á vefsíðu OECD. Í henni kemur fram að traust til ríkisstjórna í þátttökuríkjum hafi almennt aukist að nýju eftir að hafa dregist saman í kjölfar heimsfaraldurs COVID-19. Hins vegar upplifi almenningur víða að hann hafi lítil færi á að hafa áhrif á ákvarðanatöku stjórnvalda. Könnunin var gerð í 33 aðildarríkjum OECD auk fimm umsóknarríkja í nóvember og desember á síðasta ári. Ísland hefur tekið þátt í könnuninni frá upphafi, en hún var áður lögð fyrir árin 2021 og 2023.

Traust til opinberra aðila og fréttamiðla

Traust til opinberrar stjórnsýslu, lögreglu og dómstóla mælist líkt og í fyrri könnunum hátt hér á landi í alþjóðlegum samanburði. Um 75% svarenda bera mikið eða frekar mikið traust til lögreglu, 68% til opinberrar stjórnsýslu og 64% til dómstóla. Traust til opinberrar stjórnsýslu er talsvert yfir meðaltali OECD-ríkja, sem er 45%.

Þá jókst traust til Alþingis töluvert á milli kannana og mælist nú 52%, samanborið við 36% árið 2023 og 48% árið 2021. Traust til stjórnmálaflokka jókst einnig, úr 20% í 29%, en stjórnmálaflokkar eru þeir aðilar sem njóta minnst trausts meðal þeirra stofnana sem spurt er um.
Traust til fjölmiðla sem flytja fréttir mælist 51% hér á landi og er hátt í samanburði við mörg önnur OECD-ríki, en hefur þó lækkað frá 2023, þegar það mældist 62%.

Reynsla af opinberri þjónustu og heilbrigðiskerfinu jákvæð

Samkvæmt niðurstöðunum er reynsla almennings af opinberri þjónustu og daglegum samskiptum við hið opinbera almennt jákvæð hér á landi. Ísland mælist yfir meðaltali þátttökuríkja OECD í átta af þrettán mælingum sem snúa að daglegri reynslu af opinberum stofnunum. Þannig segjast yfir sjötíu af hundraði svarenda ánægð með dagleg samskipti og þjónustu opinberra aðila sem er töluvert hærra en OECD meðaltalið. 78% svarenda telja að auðvelt sé að nálgast upplýsingar um opinbera þjónustu en 68% að meðaltali svara sömu spurningu játandi í öðrum OECD-ríkjum. Sömuleiðis segir meirihluti svarenda 64%, sem hefur nýlega reynslu af heilbrigðiskerfinu, vera ánægður með það, samanborið við 54% að meðaltali í þátttökuríkjum OECD.

Niðurstöðurnar benda jafnframt til þess að íslensk stjórnvöld standi sig betur en áður hvað varðar samráð við almenning. Þannig telja 35% svarenda að stjórnvöld taki til greina ábendingar og sjónarmið úr samráði við almenning í samanburði við 26% árið 2023. Um þrjátíu af hundraði telja líklegt að kjörnir fulltrúar bregðist við ábendingum þeirra, fjörutíu af hundraði telja að almenningur geti haft áhrif á ákvarðanir á sveitarstjórnarstiginu og 35% svarenda segja líklegt að þjónusta opinberra aðila batni í kjölfar kvartana. Þessar mælingar eru undir meðaltali OECD-ríkjanna. Niðurstöður þessar benda til þess að stjórnvöld geti gert betur í að bregðast við ábendingum almennings og varðandi lýðræðislegt samráð.

Helstu áhrifaþættir trausts

Samkvæmt könnuninni hafa ýmsir þættir áhrif á traust almennings til opinberra aðila hér á landi. Meðal þessara áhrifaþátta er upplifun fólks af gæðum opinberrar þjónustu, hvort líklegt sé að stjórnvöld taki mið af sjónarmiðum almennings og hvort hann hafi áhrif á ákvarðanir stjórnvalda.
Svarendur sem ekki kusu stjórnarflokkana, hafa fjárhagslegar áhyggjur eða eru minna menntaðir eru líklegri til að bera minna traust til stjórnvalda. Er það í samræmi við niðurstöður könnunarinnar í heild. Munur eftir aldri og kyni er hins vegar lítill hér á landi. Konur bera lítillega meira traust til stjórnvalda en karlar, öfugt við það sem almennt mælist í ríkjum OECD. Þá bera þau sem telja að núverandi stjórnkerfi gefi þeim litla möguleika á að hafa áhrif 41 prósentustigi minna traust til ríkisstjórnarinnar en þau sem upplifa að þau hafi pólitíska rödd.

Framfærslukostnaður, öryggi og grunnþjónusta ofarlega á baugi

Þegar spurt er um mikilvægustu úrlausnarefni samtímans nefna flestir svarendur í ríkjum OECD áhyggjur af auknum framfærslukostnaði. 28% þátttakenda nefna glæpi og ofbeldi, rúmlega fjórðungur fátækt og 25% innflytjendamál. Um 24% nefna heilbrigðisþjónustu og aðra grunnþjónustu. Þá nefna 20% húsnæðismál, 18% spillingu og 18% þjóðaröryggi. Niðurstöður þessar endurspegla að mati OECD fjölbreyttar áskoranir samtímans, þar á meðal efnahagsmál, vaxandi áhyggjur af varnar- og öryggismálum, aðgengi að grunnþjónustu og getu stjórnvalda til að takast á við flókin viðfangsefni.

Nánar um könnunina

Traustkönnun OECD hefur það að markmiði að kanna traust almennings til opinberra stofnana og greina helstu áhrifaþætti trausts. Tilgangur hennar er að gera kleift að bera saman traust almennings til opinberra aðila á alþjóðavísu á grundvelli gagna sem safnað er á sama tímabili í hverju landi fyrir sig. Könnunin nær bæði til daglegra samskipta almennings við opinbera aðila og til mats fólks á ákvarðanatöku stjórnvalda um flókin viðfangsefni.

Könnunin var lögð fyrir í 33 aðildarríkjum OECD auk fimm umsóknarríkja og byggir á úrtaki fullorðinna einstaklinga í hverju þátttökuríki. Ísland hefur tekið þátt í könnuninni frá upphafi en hún var fyrst gerð árið 2021, þá 2023 og í þriðja sinn árið 2025. Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands hafði umsjón með könnuninni fyrir forsætisráðuneytið og var hún gerð á tímabilinu 3. nóvember - 11. desember 2025. Um var að ræða netkönnun meðal 1299 einstaklinga átján ára og eldri. Í úrtakinu voru 3448 einstaklingar og var svarhlutfall því 38%.

Nánar um könnunina í heild sinni á vef OECD.

Samantekt um niðurstöður fyrir Ísland á vef OECD.