De Collectie | Waarom Rembrandts beroemdste schilderij eigenlijk een mislukking was

10 maart 2026

Eeuwen geleden had iedere zichzelf respecterende stad een schuttersgilde. Dit was een lokale militie bestaande uit gegoede burgers die hun stad of dorp beschermden en verdedigden. U kunt ze vergelijken met de huidige politie en brandweer.

Schuttersstuk

Leden van de schutterij waren daar trots op en lieten zich graag vastleggen in zogenoemde schuttersstukken. Daar betaalden ze flink voor. Het was de bedoeling dat iedereen goed zichtbaar en herkenbaar werd afgebeeld. Het schilderij werd opgehangen op een prominente plek. De Nachtwacht was onderdeel van een bestelling van 7 werken: 6 schuttersstukken en een portret. Bedoeld voor de grote feestzaal van het Amsterdamse schuttersgilde. De Nachtwacht was de enige bijdrage van Rembrandt aan het project, en ook zijn eerste en enige schuttersstuk.

De compagnie van kapitein Allaert Cloeck en luitenant Lucas Jacobsz. Rotgans door Thomas de Keyser in 1632. Zo zagen schuttersstukken er normaal gesproken uit.

Afgeweken van de opdracht

Schuttersstukken uit die tijd zijn statisch. De heren staan netjes op een rij, allemaal even goed zichtbaar, alsof het een klassenfoto is. Rembrandt deed iets anders. Zijn compositie was zo afwijkend van de andere 5 schuttersstukken die voor dezelfde zaal werden gemaakt, dat historici vermoeden dat hij zich niet aan de opdracht heeft gehouden. Rembrandt schilderde beweging en koos de compositie zo dat sommige gezichten half of zelfs volledig verborgen zijn.

Nachtwacht mislukt

De Nederlandse kunsthistoricus en Rembrandtspecialist Ernst van de Wetering zei hierover: 'Hoezeer De Nachtwacht ook als meesterwerk wordt gezien, het is in zekere zin mislukt. En dat moet Rembrandt geweten hebben. Rembrandt wilde zowel de chaos van door elkaar lopende figuren schilderen, als een compositorische ordening nastreven. Daarom is hij vastgelopen.' En toch is De Nachtwacht het beroemdste schilderij van Rembrandt. Wie het laatst lacht…

... Lacht het best. Rembrandt Lacht is een olieverfschilderij uit 1628 van Rembrandt. Het is een gedetailleerde studie van een lachend gezicht en waarschijnlijk zijn vroegste gedetailleerde zelfportret.

Officiële titel

De naam die wij in de volksmond gebruiken is eigenlijk fout. De officiële titel van het schilderij is 'Officieren en andere schutters van wijk II in Amsterdam, onder leiding van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburch, bekend als 'De Nachtwacht'. Kent u iemand die deze mondvol in het dagelijks leven gebruikt? Wij in ieder geval niet.

Verkleurd vernis

Waarschijnlijk ontstond de naam De Nachtwacht omdat het doek in de loop van de 18e eeuw donkerder werd. Dat kwam doordat het vernis, een soort kleurloze beschermlaag, verkleurde. Daardoor dacht men naar een nachtelijk tafereel te kijken. Maar dat was het niet. In 1797 verscheen de naam Nachtwacht voor het eerst op het toneel, meer dan anderhalve eeuw nadat Rembrandt het schilderij maakte.

Hoogtepunt van Rembrandt

De Nachtwacht wordt ook wel 'het hoogtepunt van Rembrandts schilderkunst' genoemd, mede door de complexiteit en levendigheid. Het tenebrisme komt duidelijk naar voren in het schilderij. Dat is een schilderstijl die ook wel dramatische belichting wordt genoemd, door de scherpe contrasten tussen licht en donker, waarbij het donker overheerst en het onderwerp van het schilderij in de schijnwerpers lijkt te staan.

De Nachtwacht door Rembrandt van Rijn

Wat zien we?

Op het schilderij zien we de schutterscompagnie van Wijk II, het gebied tussen Damrak en Singel, die op het punt staat om uit te marcheren. Centraal staat kapitein Frans Banninck Cocq in het zwart, met de rode sjerp van zijn rang. Met een stevig handgebaar geeft hij zijn luitenant Willem van Ruytenburch opdracht: voorwaarts. Ruytenburch zet zich in beweging, met zijn lans naar voren gericht, marsrichting aangegeven.

Beweging en levendig

Om hen heen laadt iemand zijn musket met kruit. Een ander vuurt af. Een derde blaast de resterende kruitresten weg. De werking van het wapen in 3 stappen op 1 doek. De tamboer staat klaar voor een roffel op zijn tamboerijn, de vaandrig houdt zijn vaandel vast. We zien piekeniers met pieken, musketiers met musketten, hellebaardiers met hellebaarden, een zwaarddrager met zwaard, een kruitjongen, en een blaffende hond in de rechterhoek. Het is een levendig, bijna chaotisch tafereel.

Het meisje met de dode kip en het pistool

Meisje met de dode kip

Tussen de schutters beweegt een klein meisje in geel licht. Ze is de mascotte van de compagnie. Aan haar riem hangt een dode kip. De klauwen van een kip waren het symbool van de Kloveniersdoelen, het schuttersgebouw aan de huidige Nieuwe Doelenstraat. Het meisje is geen portret maar een symbool, door Rembrandt in het heetst van de compositie geplaatst. Aan haar riem hangt ook een pistool.

Fantasie

Sommige kleding en wapens op het schilderij zijn trouwens fantasie. De helmen die u ziet, droegen schutters in 1642 allang niet meer. Het was een beeld van hoe Amsterdam zichzelf zag, niet hoe het was. In september 2025 ontdekte een conservator van het Rijksmuseum bovendien dat de hond in de rechterhoek bijna exact overeenkomt met een hondje op een tekening uit 1619 van Adriaen van de Venne. Rembrandt had die tekening als voorbeeld genomen.

De hond van Van de Venne De hond van Rembrandt Een van de kopieën van de Nachtwacht die toen nog het originele formaat had door Gerrit Lundens

Ingekort en bijgesneden

Na voltooiing hing het schilderij in de grote feestzaal van de Kloveniersdoelen. In 1715 of vlak daarna verhuisde het naar het stadhuis, het huidige Paleis op de Dam. Om het in de nieuwe ruimte te laten passen, werd het aan alle 4 de zijden ingekort. Links verdwenen 2 schutters volledig. We weten van hun bestaan alleen nog doordat schilder Gerrit Lundens eerder een kopie had gemaakt van de oorspronkelijke compositie.

Met opzet beschadigd

In het schilderij werd wel vaker gesneden. De schutters waren onvoorzichtig met hun pieken en hellebaarden, waardoor er sneetjes in het doek en de verf kwamen. En het raakte ook op andere manieren beschadigd. Zo viel de hamer van een timmerman in 1843 door het doek. Dat was een ongelukje, maar soms was er ook opzet in het spel. Een werkloze scheepskok viel in 1911 het doek aan met een schoenmakersmes. In 1975 maakte een andere verwarde man met een kartelmes 12 sneden in het schilderij. En in 1990 besproeide iemand De Nachtwacht met zwavelzuur.

Beschadigingen na de aanslag met zwavelzuur op De Nachtwacht in april 1990. Alleen het vernis raakte beschadigd.

Evacuatie

En dat was niet eens het spannendste dat het schilderij meemaakte. In 1939, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, werd de Nachtwacht geëvacueerd. Dat ging via een doorgang die speciaal was aangelegd voor dit soort momenten. Het schilderij werd verplaatst naar kasteel Radboud in Medemblik en belandde uiteindelijk opgerold in een koker in een kunstbunker bij Castricum.

Van bunker naar bunker

Totdat de Duitsers de Atlantikwal aanlegden. Dit was een 5.000 kilometer lange verdedigingslinie met onder meer een bunkercomplex (Wiederstandsnest), een geheime radarinstallatie én een lanceerinstallatie voor vliegende bommen, zogenoemde V-wapens. Dat bouwden ze zowat (u raadt het al) naast de kunstbunker. En dus verhuisde De Nachtwacht weer, ditmaal naar een bomvrije kunstbunker bij Heemskerk. Ook deze bunker moest uiteindelijk ontruimd worden dankzij de Duitse Atlantikwal.

Tal van verpakte kunstvoorwerpen opgestapeld in de kunstkluis in de Sint Pietersberg. Linksonder een opgerolde Nachtwacht.

Mergelgrotten

Dus hoppa, daar ging De Nachtwacht weer. Dit keer verliet het schilderij Noord-Holland en werd het ondergebracht in de Rijksbewaarplaats nr. 9. Dit was een kluis in de mergelgrotten van Sint Pietersberg, vlak bij Maastricht. De kunstbunker was 360 vierkante meter groot en lag 35 meter onder de grond. Er lagen zo'n 800 kunstwerken opgeslagen tijdens de Tweede Wereldoorlog, waaronder De Nachtwacht. Het schilderij ging van hot naar her, maar overleefde de oorlog vrijwel ongeschonden.

Van iedereen die zich Amsterdammer voelt

De Nachtwacht doorstond aanvallen van verwarde personen, onzorgvuldigheid van de schutters én een wereldoorlog. Sinds 1885 hangt het in het Rijksmuseum en sinds 1906 heeft het schilderij er zelfs een eigen zaal. Jaarlijks kijken er meer dan 2 miljoen bezoekers naar. Maar het blijft van ons, als onderdeel van de Collectie Amsterdam. En van iedereen die zich Amsterdammer voelt. Niet gek voor een schilderij dat eigenlijk als mislukt werd beschouwd.

Beeld: Rijksmuseum en Wikimedia

Lees ook

• In 1994 wilde het stadsbestuur Amsterdam opheffen
• Bijna het einde van de Watergraafsmeer, de nacht dat de polder weer onderliep
• De Collectie | De leprozen van Lazarus