Zeldzame collectie biedt inkijk in de historie van bewegend beeld vóór de film

Daarmee behoren zij vermoedelijk tot de oudste voorbeelden van geprojecteerde beeldcultuur in Nederland. De collectie is afkomstig uit het archief van de Vereniging Koning Willemshuis, collectienummer 400. Het doel van de vereniging was om sociale arbeid te verrichten in onder andere de arbeiderswijk de Jordaan in Amsterdam.

De ontdekking kwam aan het licht tijdens een eerste verkenning van de collectie door conservator Archieven Myrthe Bleeker en mediahistoricus Klaas de Zwaan. De verzameling blijkt niet alleen uitzonderlijk oud, maar bevat ook handbeschilderde glasplaatjes en zeldzame zogenoemde trucageslides waarmee beweging kon worden gesimuleerd - een vroege vorm van animatie, lang voordat film zijn intrede deed.

De toverlantaarn, de voorloper van de diaprojector en de beamer, werd vanaf de zeventiende eeuw gebruikt om beelden te projecteren. In de negentiende eeuw groeide het medium uit tot een belangrijk instrument voor educatie, religieuze bijeenkomsten, vermaak en propaganda.

Hoewel de collectie al enige tijd bekend was binnen de Universiteitsbibliotheek, werd haar bijzondere betekenis pas recent duidelijk.

"Toen ik de collectie voor het eerst tegenkwam, zag ik vooral een interessante aanvulling op het archief van het Koning Willemshuis zoals die bewaard wordt bij het Stadsarchief Amsterdam," vertelt Bleeker. "Pas toen we de plaatjes nader gingen bekijken, beseften we dat hier mogelijk materiaal tussen zat dat veel ouder en zeldzamer is dan we aanvankelijk dachten."

Om de collectie te beoordelen nodigde Bleeker mediahistoricus en VU-docent Klaas de Zwaan uit, die eerder onderzoek deed naar de geschiedenis van de toverlantaarn.

"Eerlijk gezegd verwachtte ik vooral massaal geproduceerde fotografische plaatjes uit de periode rond 1900," zegt De Zwaan. "Interessant, maar niet uitzonderlijk. Wat vervolgens uit de dozen tevoorschijn kwam, overtrof alle verwachtingen. Soms ligt het mooiste materiaal recht voor je neus."

De collectie bevat onder meer met de handbeschilderde glasplaatjes en mechanische slides waarmee afbeeldingen konden bewegen.

"We zien bijvoorbeeld grommende tijgers en sierlijk bewegende zwanen. Het zijn prachtige voorbeelden van bewegend beeld van vóór de film. Ze laten zien hoe mensen al eeuwen geleden experimenteerden met visuele effecten en animatie."

Wat de collectie volgens De Zwaan bijzonder maakt, is niet alleen haar inhoud, maar ook haar herkomst.

"Door vergelijking met vergelijkbaar materiaal in museumcollecties kunnen we een deel van de plaatjes voorlopig dateren in de vroege negentiende eeuw en mogelijk zelfs de late achttiende eeuw. Daarnaast is het uitzonderlijk dat we weten uit welke context deze objecten afkomstig zijn. Als werkhypothese gaan we ervan uit dat de plaatjes daadwerkelijk zijn gebruikt door de Vereniging Koning Willemshuis. Daardoor kunnen we niet alleen de objecten zelf bestuderen, maar ook onderzoeken hoe ze in de praktijk werden ingezet."

De ontdekking vormt het begin van een groter onderzoeksproject, waarin studenten nadrukkelijk worden betrokken. De Universiteitsbibliotheek zoekt momenteel twee stagiairs van de opleidingen Geschiedenis en Media, Kunst, Design en Architectuur (MKDA) om de collectie verder te onderzoeken.

"Samen willen we de collectie systematisch beschrijven, dateren en contextualiseren," zegt Bleeker. "Daarnaast bereiden we een tentoonstelling voor die volgend jaar in het Hoofdgebouw van de Vrije Universiteit te zien zal zijn."

De bibliotheek wil de collectie bovendien actief inzetten in onderwijs en onderzoek.

"Dit materiaal biedt bijvoorbeeld kansen voor historici, religiewetenschappers, mediastudies en communicatiewetenschappers. Juist door studenten en onderzoekers ermee te laten werken, blijft dit erfgoed relevant en levend.", zegt Bleeker.

Myrthe Bleeker
Conservator Archieven, Universiteitsbibliotheek Vrije Universiteit
E-mail: [email protected]

Klaas de Zwaan
Universitair Docent Media Studies, Vrije Universiteit
E-mail: [email protected]

Voor vragen en meer info kan contact opgenomen worden via bovenstaande contactgegevens.