Prezes UODO zgłasza uwagi do projektu przeglądu ustawy o fundacji rodzinnej.

Plany wprowadzenia modelu zakładającego powszechną dostępność i upublicznienie w internecie informacji o osobach związanych z daną fundacją rodziną powinny wiązać się ze szczególnie pogłębioną refleksją projektodawcy. Wobec tego prezes UODO Mirosław Wróblewski zgłosił uwagi do projektu przeglądu ustawy z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej.

Obowiązek przeglądu funkcjonowania przepisów wprowadziła sama ustawa o fundacji rodzinnej w art. 143. Natomiast projekt przeglądu przepisów ustawy o fundacji rodzinnej - wraz z postulowanymi zmianami dotyczącymi m.in. zagadnień podatkowych - został przekazany Prezesowi UODO w celu uzyskania jego opinii.

Prezes UODO Mirosław Wróblewski wskazał, że dwie zmiany zaproponowane w projekcie przeglądu przepisów wzbudzają zaniepokojenie organu nadzorczego.

Pierwsza z nich dotyczy włączenia rejestru fundacji rodzinnych do Krajowego Rejestru Sądowego i upublicznienia w internecie danych osobowych pochodzących z tego rejestru. Natomiast w Ministerstwie Sprawiedliwości trwają właśnie prace nad takim kierunkiem zmiany ustawy, co wynika z przedstawionego do zaopiniowania dokumentu.

Druga proponowana zmiana dotyczy umożliwienia organom Krajowej Administracji Skarbowej stałego dostępu do rejestru i pełnych akt rejestrowych. Miałoby to pozwolić "na pełne wykorzystanie potencjału analitycznego Krajowej Administracji Skarbowej i skuteczne przeciwdziałanie nadużyciom z wykorzystaniem konstrukcji fundacji rodzinnej".

Prezes UODO nie zakwestionował samej potrzeby zmiany modelu funkcjonowania takich podmiotów jak fundacje rodzinne. Zwrócił jednak uwagę, że nie są one tworzone jedynie do gromadzenia aktywów przez osoby fizyczne. Ich funkcja jest o wiele szersza, zaś informacje związane z uczestnictwem w strukturach fundacji łączą się z relacjami rodzinnymi i osobistymi. Takie informacje mogą ujawniać dane o osobie pozostającej w strukturach takiego podmiotu, przy czym mogą:

• stanowić informacje wrażliwe dla jej prywatności i obejmować także dane szczególnej kategorii, które są objęte ochroną na postawie art. 9 RODO (np. dane beneficjenta pobierającego świadczenia z fundacji rodzinnej wspierającej osoby chore na raka, dane fundatora wspierającego w ramach fundacji rodzinnej organizację o charakterze światopoglądowym, politycznym, religijnym),
• samo funkcjonowanie fundacji rodzinnych obejmuje przetwarzanie także numerów PESEL, podlegających wzmocnionej ochronie prawnej,
• natomiast akta fundacji rodzinnych mogą zawierać także dane objęte tajemnicami prawnie chronionymi (np. dokumenty o leczeniu beneficjenta fundacji rodzinnych przekazane do akt prowadzonych w związku z pobieraniem świadczeń).

Przyjęcie takiego modelu działania fundacji rodzinnych może prowadzić do ujawniania w internecie szeregu informacji o osobach fizycznych, przy czym w przeważającej części nie są one osobami pełniącymi funkcje publiczne.

Rozwiązania, które zdają się być zasugerowane w projekcie przeglądu ustawy, mogą prowadzić do powszechnej dostępności i jawności informacji dotyczących życia rodzinnego, dochodów, a także do ujawnienia szczególnych kategorii danych osobowych oraz numerów PESEL ich członków oraz samych beneficjentów fundacji rodzinnych.

W ocenie Prezesa UODO - z perspektywy prawa ochrony danych osobowych i prawa do prywatności - za kontrowersyjne należy uznać przyznanie Krajowej Administracji Skarbowej stałego dostępu do rejestru i pełnych akt rejestrowych zawierających dane osób, przeciwko którym nie toczy się żadne postępowanie karne. Taki kierunek zmian - niezależnie od potencjalnej kolizji z prawami gwarantowanymi odpowiednimi przepisami Konstytucji RP oraz RODO - może pozostawać w sprzeczności z orzecznictwem sądów międzynarodowych, a zwłaszcza z orzecznictwem, które wskazuje na konieczność zachowania zasady domniemania niewinności również w postępowaniach prowadzonych przez organy podatkowe. Przesądził o tym np. Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z 23 października 2014 r. w sprawie Melo Tadeu przeciwko Portugalii (nr skargi 27785/10). Również w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazano na ograniczenia w pozyskiwaniu danych przez organy państwa - także przez organy ścigania - na co zwrócono uwagę np. w wyroku z 2 marca 2021 r. w sprawie C-746/18, dotyczącym pozyskiwania danych telekomunikacyjnych przez organy dochodzeniowe.

Prezes UODO, oceniając postulat nadania stałego dostępu Krajowej Administracji Skarbowej do rejestru i pełnych akt rejestrowych fundacji rodzinnych, przypomniał również swój postulat dotyczący konieczności kompleksowego przeglądu przepisów ustawy o KAS właśnie pod kątem regulacji odnoszących się do przetwarzania danych osobowych. Stanowisko w tej sprawie było przedmiotem wystąpienia organu nadzorczego już w 2024 roku.

Jednocześnie Prezes UODO podkreślił, że nawet jeżeli projektodawca uznaje za obecny model ograniczonej jawności informacji o uczestnikach fundacji rodzinnych za wadliwy, to istnieją mniej inwazyjne oraz bardziej adekwatne metody uregulowania dostępu do tych danych przez organy publiczne oraz osoby mające w tym interes prawny niż zaproponowane w projekcie upublicznianie takich danych w internecie.

Konieczność wypracowania adekwatnych rozwiązań jest zgodna z kierunkiem wskazywanym w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Istotny w tym kontekście jest wyrok z 22 listopada 2022 r. w sprawie Luxembourg Business Registers (C-37/20 i C-601/20), dotyczący rejestrów beneficjentów rzeczywistych prowadzonych przez państwa członkowskie, w tym przez Polskę. TSUE wskazał w nim, że należy zbadać, czy:

• publiczny dostęp do informacji o beneficjentach rzeczywistych jest odpowiedni do realizacji zamierzonego celu leżącego w interesie ogólnym,
• wynikająca z takiego dostępu ingerencja w prawa zagwarantowane w przepisach Karty praw podstawowych UE jest ograniczona do tego, co bezwzględnie konieczne,
• czy ingerencja ta jest proporcjonalna w stosunku do tego celu.

Wątpliwości dotyczące upublicznienia w internecie informacji o zarobkach były również przedmiotem rozważań TSUE w wyroku z 9 listopada 2010 r. w sprawie Volker und Markus Schecke i Eifert, (C-92/09 i C-93/09). Wyrok TSUE dotyczył publikacji danych osobowych beneficjentów środków pochodzących z Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji. Trybunał podkreślił wtedy, że: "Publikacja na stronie internetowej imiennych danych dotyczących zainteresowanych beneficjentów i dokładnych kwot przez nich otrzymanych, stanowi z tego względu, że dane te stają się dostępne osobom trzecim, ingerencję w ich życie prywatne w rozumieniu art. 7 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej".

W konkluzji swojego stanowiska Prezes UODO wskazał, że projektodawca, podejmując decyzję co do zmiany modelu przetwarzania danych osobowych w fundacjach rodzinnych, powinien zagwarantować zgodność z przepisami o ochronie danych osobowych oraz zawrzeć w przepisach wprowadzających taki model - odpowiednich, konkretnych środków ochrony praw i wolności osób, których dane dotyczą.

DPNT.401.265.2026