Akkoord VS-Iran luidt nieuwe conflictfase in. Wat doet Europa

De Verenigde Staten en Iran hebben dus een "Memorandum of Understanding" (MOU) ondertekend. Wie denkt dat de oorlog voorbij is, vergist zich. Een MOU is geen bindende overeenkomst. Het is eerder een intentieverklaring. De oorlog gaat een nieuwe fase in, waarin de vijandelijkheden op een lager pitje staan, maar is niet voorbij. Vrede is daardoor niet binnen handbereik: het proces blijft fragiel en precair, en vormt op dit moment veeleer een fase in de oorlog dan een stap naar echte vrede.

Wie heeft gewonnen?

Een oorlog is geen voetbalmatch. Meestal zijn er enkel verliezers. Toch is de verleiding groot om de rekening op te maken. Bijna alle commentatoren zijn het erover eens dat het Memorandum doorweegt ten gunste van Iran.

Voor VS-president Trump is de grote "overwinning" dat de Straat van Hormuz weer opengaat, "zonder tol". Dat is echter hoogstens een Pyrrusoverwinning. Ten eerste was de Straat van Hormuz ook al open vóór de oorlog: de "overwinning" is dus eerder een terugkeer naar de status quo. Ten tweede geldt de tolvrije doorvaart maar voor zestig dagen. Het akkoord laat uitschijnen dat er daarna alsnog één of andere vorm van tol kan worden ingevoerd. Ten derde wordt Iran 300 miljard dollar in het vooruitzicht gesteld "voor de heropbouw". Een bedrag dat ruimschoots zou compenseren voor het tijdelijk opgeven van eventuele tolheffing.

En als de oorlog niet over de Straat van Hormuz zou gegaan zijn maar eerder bedoeld was om het atoomprogramma van Iran te stoppen, lost dit akkoord weinig op. De onderhandelingen daarover worden op de lange baan geschoven.

De VS doet wel grote toegevingen door de sancties op te heffen. Na een dag onderhandelen in Zwitserland vorig weekend mag Iran opnieuw olie verkopen op de internationale markt, iets wat de VS al sinds de jaren 1980 probeerde te verhinderen.

Veranderde geopolitieke verhoudingen

Het akkoord toont aan dat de krachtsverhoudingen in de wereld vlug kunnen veranderen dezer dagen. Beeld je eens in: minder dan 6 maanden geleden ontvoerde Trump nog schaamteloos zittend president Nicolas Maduro uit zijn paleis, installeerde hij met groot vertoon de "Board of Peace" die Gaza als 'real estate' project zou exploiteren, en lanceerde hij met veel grootspraak de oorlog tegen Iran.

En kijk een half jaar later. Trump zingt een toontje lager. Nu zijn de VS vastgelopen op het Iraanse verzet en is er een wig gedreven tussen hem en zijn belangrijkste bondgenoot in het Midden-Oosten. Andere bondgenoten, zoals de meeste Golfstaten, nemen afstand en willen zich losmaken van de Amerikaanse veiligheidsparaplu. Ze gaan op zoek naar andere mechanismen en vormen van samenwerking. Zo is het opvallend dat er bij de onderhandelingen in Zwitserland werd afgesproken om een 'de-confliction cell' op te richten waarin de VS, Iran, Libanon, Qatar en Pakistan bij eventuele conflicten samen een oplossing moeten zoeken. Dat alles dus zonder dat Israël een stem krijgt in die gesprekken. Bovendien staan er nu regionale machten op, zoals Pakistan, Egypte en Turkije die een belangrijke rol spelen in de relaties tussen de landen in West-Azië en het Midden-Oosten.

En op de achtergrond is er ook China, door de VS gezien als de strategische rivaal. Het land lag mee aan de basis van de onderhandelingen, maar bleef in een tweede fase meer op de achtergrond. Toch toonde China aan dat het Iran en Libanon niet liet vallen, onder meer via humanitaire hulp en steun aan de wederopbouw. Het blijft dus een belangrijke speler, zeker omdat elk land dat zich in die regio onafhankelijker opstelt van Washington, automatisch ook dichter aanleunt bij Beijing.

Acht redenen waarom Trump door de knieën ging

Iran heeft natuurlijk wel schade opgelopen door de oorlog en er vielen duizenden doden in het land. Maar daar staat tegenover dat het Memorandum vooral in het voordeel van de Iraanse eisen uitvalt. Waarom heeft de VS er dan toch voor gekozen om het akkoord te ondertekenen? We zien acht factoren die de krachtsverhoudingen hebben beïnvloed.

Iran hield militair stand. Ondanks de bombardementen slaagden de VS er niet in de Iraanse militaire capaciteiten te vernietigen. De Iraanse strijdkrachten sloegen de aanval af en ontwikkelden een tactiek die de VS in de problemen bracht: de zogenaamde "swarm tactics" (zwermtactiek), gebaseerd op tientallen snelle boten, drones en raketten. Voor de Amerikaanse marine is het moeilijk om die vele kleinere doelen allemaal tegelijk te raken. Het doel van Iran was daarbij dus niet om de Amerikaanse marine te bekampen maar wel om de constante dreiging boven de zeestraat zo hoog te houden dat ze onbevaarbaar wordt.

De Iraanse regering bleef stevig in het zadel. Ondanks de onvrede die er heerst in het land, slaagden Israël en de VS er niet in om een opstand te veroorzaken. De oorlog heeft waarschijnlijk de eenheid in het land versterkt en de steun van de bevolking voor de Iraanse regering doen toenemen. En die steun wordt sowieso al op 47-57% geschat.

De Amerikaanse voorraden aan bepaalde wapensystemen raakten uitgeput, zonder dat het beoogde doel werd bereikt. De heropbouw van die wapenvoorraden kan jaren duren.

Amerikaans materieel en militaire bases in de regio leden aanzienlijke schade, met name de luchtmachtbasissen en radarinstallaties. De VS moest zelfs delen van gespecialiseerde THAAD anti-raketinstallaties vanuit Zuid-Korea naar de Golf-regio overbrengen.

Een energiecrisis werd nog maar nipt vermeden. De VS, China en westerse landen deden massaal een beroep op strategische reserves om een ernstige energiecrisis af te wenden, maar die reserves lopen in hoog tempo leeg. Als de Straat van Hormuz niet snel volledig heropent, dreigt alsnog een zware energiecrisis.

De dollar begon geloofwaardigheid te verliezen door de sancties. De VS-sancties konden enkel en alleen geld blokkeren dat China en andere landen aan Iran verschuldigd waren voor olieleveringen omdat die betalingen in Amerikaanse dollars verlopen. Dat zet die landen er echter net toe aan om sneller alternatieven te ontwikkelen voor het gebruik van de dollar in de internationale handel. Daardoor dreigden de VS zichzelf dus in de voet te schieten want dat zou hun internationale positie ondermijnen.

De spanningen met de Golfstaten lopen op. Saoedi-Arabië, Qatar, de Verenigde Arabische Emiraten en Koeweit zijn historische bondgenoten van de VS. Trump slaagde er zelfs in om hen via de zogenaamde "Abraham Akkoorden" naar een alliantie met Israël te drijven. Nu hebben ze echter ervaren dat de Amerikaanse basissen op hun grondgebied hen geen veiligheid bieden. Integendeel, ze maken hen juist een doelwit. Iran slaagde er dus in de Golfstaten ertoe te bewegen hun relatie met de VS te herzien. Enkel de Verenigde Arabische Emiraten schijnen nog volop voor de VS en Israël te kiezen. De andere Golfstaten drongen er in Washington op aan om een einde te maken aan de oorlog.

Ook in de VS zelf groeit het ongenoegen over de oorlog, zelfs in de rangen van Trumps eigen Republikeinse Partij. Zowel het Congres als de Senaat stemde een meerderheid voor een resolutie tegen de oorlog. Zelfs populistische MAGA aanhangers, zoals de invloedrijke mediafiguur Tucker Carlson, hebben zich door de oorlog volledig van Trump afgekeerd en 60% van de Amerikanen heeft het nu wel gehad met president.

Een wig tussen de VS en Israël

Iran heeft er slim aan gedaan om haar lot te verbinden aan dat van Libanon. Het allereerste punt van de MOU zegt al dat de VS 'en haar bondgenoten' militaire operaties 'op alle fronten, inbegrepen Libanon' onmiddellijk zullen stopzetten en dat de VS 'de territoriale integriteit en de soevereiniteit van Libanon zal verzekeren'.

Hoewel Israël niet vernoemd wordt, gaat dat natuurlijk over de Israëlische invasie in Libanon en de bombardementen op Beiroet. De formulering laat ruimte voor interpretatie, maar dat de VS beloofd heeft om Israël in te tomen, kan moeilijk ontkend worden. En dat is iets wat de Israëlische eerste minister Netanyahu natuurlijk niet kan appreciëren. Net zoals een groot deel van zijn bevolking droomt hij van een 'Groot Israël' en waant hij zich verzekerd van de onvoorwaardelijke steun van de VS.

Daarmee wint Iran eigenlijk tweemaal. In de eerste plaats drijft het zo een wig tussen de VS en Israël. De relaties tussen deze gezworen bondgenoten zijn nog nooit zo slecht geweest sinds Israël de lokale steunpilaar van de VS werd in 1967. Tezelfdertijd wint het respect in landen van het Zuiden - in het bijzonder de Arabische landen - waar Iran traditioneel als vijand werd gezien. Eindelijk is er een land dat het durft opnemen tegen de bullebak van de regio! En met succes, want Trump is al enkele keren tussenbeid moeten komen om Netanyahu tot de orde te roepen. Op termijn kan deze strategie van Iran de verhoudingen in de regio grondig kunnen wijzigen.

Krachten die aansturen op oorlog

Het akkoord staat al sterk onder druk, want de krachten die de oorlog willen voortzetten, blijven aanwezig en machtig. Israël, wiens doel de volledige vernietiging van Iran is, is tot veel bereid en gaat daarmee tegen de belangen van de VS in. Het land blijft Libanon bombarderen, ondanks verzoeken van Trump om dat niet te doen. Daarnaast dringen de neoconservatieve krachten van de pro-Israëlische lobby binnen het Amerikaanse establishment aan op verdere escalatie. Zij zijn bereid een olieprijs van 200 dollar per vat te riskeren om Iran op de knieën te krijgen.

En Europa? Op het eerste gezicht is dat volledig afwezig gebleven. Het waren China en enkele regionale actoren die de weg naar de-escalatie hebben helpen openen. Bij nader inzien hebben de Europese Unie en de Europese landen eerder olie op het vuur willen gooien. NAVO-baas Rutte gaf trouwens toe dat er duizenden vliegtuigen zijn opgestegen op Europese luchthavens om de aanvallen op Iran te steunen. Tussen de 4.000 en de 5.000 aldus Rutte. Europa is nu eenmaal "een platform van waar de VS haar macht kan lanceren" voegde hij eraan toe.

Gefixeerd als ze zijn op herbewapening en militarisering, willen sommigen zich liefst met militaire middelen ter plaats begeven. Zo wil Theo Francken Belgische mijnenjagers naar de Straat van Hormuz sturen, terwijl daar in het akkoord met geen woord over wordt gerept. Hij maakt er nauwelijks een geheim van dat hij te doen heeft met 'Bibi', zoals hij hem liefkozend noemt, Netanyahu want "hoe kan je Israël verbieden om operaties uit te voeren tegen de Iraanse proxy Hezbollah in Libanon?". Onze Minister van Oorlog geeft geen zier om internationale rechtsregels en schaart zich dus achter Israël.

Op de G7-top (VS, Duitsland, Frankrijk, het VK, Japan, Canada, Italië en de EU) zagen de Europese VS-bondgenoten zelfs een kans in de MOU om Trump te overhalen tot een hardere opstelling in de oorlog in Oekraïne. In de slotverklaring koppelden ze hun steun aan het akkoord rond Iran aan een hernieuwde Amerikaanse betrokkenheid in de oorlog tegen Rusland. Francken stelde met voldoening vast dat op het moment van zijn ontmoeting met Oekraïense president Zelensky "Oekraïense flamingo-missiles Moskou infernaal in brand aan het steken waren". Sommige van die mannen krijgen een orgasme van geweld.

Welke kant kiest Europa?

Er is een aanzienlijke kans dat de situatie in West Azië nog lange tijd onstabiel blijft. Het staakt-het-vuren kan voor onbepaalde tijd worden verlengd, met geregelde escalaties. Hoe het verder verloopt, zal vooral afhangen van de reactie van Israël en van de machtsverhoudingen binnen het Amerikaanse establishment.

Europa zou daarbij een heel andere keuze kunnen maken dan wat ze nu doet. Europa moet volledig breken met de imperialistische strategie van de Verenigde Staten en Israël, en zich aansluiten bij landen uit het Zuiden die alternatieve veiligheids- en samenwerkingsinitiatieven zoeken.

Dat geldt niet alleen voor de oorlog in Iran, maar als algemene koerswijziging tegenover militarisering en minachting voor het internationaal recht. Europa kan op internationaal vlak alleen weer iets gaan betekenen als het zich in het kamp van de diplomatie plaatst in plaats van zijn imperialistische militariseringsstrategie verder te zetten.

• Delen