Unyanyasaji wa pasi ya kusafiria

"Kama ungependa kuishi, pata pasipoti," daktari alimwambia.

Kwa Mykola, uamuzi huo haukuwa na uhusiano wowote na kubadili utambulisho wake. Alikuwa ameishi chini ya uvamizi kwa muda wa kutosha kuelewa jinsi maisha ya kila siku yalivyokuwa yakibadilika. Lakini alikuwa amekataa kuchukua hati za Urusi. Alipokabiliwa na maumivu yaliyokuwa yakizidi na uwezekano wa hali inayoweza kuhatarisha maisha yake, alikubali kupata pasipoti ya Urusi kwa sababu moja tu: alitaka kuishi.

Hadithi yake ni mojawapo ya nyingi zilizorekodiwa na Ujumbe wa Umoja wa Mataifa wa Kufuatilia Haki za Binadamu nchini Ukraine (HRMMU), zikionyesha jinsi Urusi ilivyotumia uraia kama chombo cha kuwalazimisha watu kuchukua pasipoti za Urusi na kushawishi maisha yao ya kila siku katika maeneo yaliyotekwa.

Petro (si jina lake halisi) alianza kuwekwa chini ya shinikizo.

Akiwa na ugonjwa wa kisukari, alitegemea insulini ya mara kwa mara na huduma za matibabu za kila siku. Kwa miezi kadhaa, alijaribu kuepuka kupata pasipoti ya Urusi, akitumai kuwa kungekuwa na njia nyingine ya kuendelea kupokea matibabu. Lakini kila alipoenda hospitalini alikumbana na masharti mapya. Hatimaye, madaktari walimweleza kwamba bila uraia wa Urusi hangeendelea kupata matibabu na insulini anayohitaji.

"Si kwamba ni vigumu tu kuishi katika eneo lililotekwa bila pasipoti ya Urusi; haiwezekani kabisa kuendelea kuishi," alisema.

Kama Mykola, Petro anasema kwamba uamuzi wa kuchukua hati za Urusi haukuhusu uaminifu au siasa. Pasipoti hiyo haikuwakilisha utambulisho mpya wa kitaifa. Ilikuwa gharama aliyopaswa kulipa ili aendelee kuishi.

Kwa Olha, mama wa watoto wawili anayeishi katika mkoa wa Kherson, shinikizo la kuchukua pasipoti ya Urusi halikuhusiana na afya yake. Badala yake, aliambiwa kwamba asipokubali, angeweza kupokonywa watoto wake.

Mwajiri wake alimwonya kuwa kukataa uraia wa Urusi kungemgharimu kazi yake. Na bila kazi, angepoteza mapato yake ambayo alikuwa akitumia kuwalisha watoto wake. Polepole, vitisho vilianza kuongezeka.

Mamlaka za Urusi katika eneo hilo zilimweleza kwamba ikiwa angeendelea kukataa, huduma za ustawi wa jamii zingeweza kuwachukua wanawe wawili na kuwaweka chini ya uangalizi wa serikali. Maelfu ya watoto katika maeneo yaliyotekwa wamechukuliwa kwa nguvu.

"Niliahirisha kupata pasipoti ya Urusi kwa muda mrefu kadiri nilivyoweza. Lakini walipotishia kuwachukua wana wangu na kuwaweka chini ya uangalizi wa serikali, nilielewa kwamba tishio hilo lilikuwa la kweli na kwamba sikuwa na chaguo lingine."

Aliamua kukubali pasipoti ya Urusi. Kwake, hatari ya kupoteza familia yake ilikuwa kubwa sana.

Hadithi za Mykola, Petro na Olha ni tofauti, lakini zinaonyesha mtindo uleule. Huduma za afya, ajira, na hata haki ya kulea watoto zimefanywa kuwa masharti ya kukubali uraia wa Urusi.

Tangu Urusi ilipoanzisha uvamizi wake kamili katika mwaka wa 2022, Moscow imekuwa ikibadilisha kwa utaratibu mifumo ya utawala, benki, afya, elimu, ajira na hifadhi ya jamii ya Ukraine katika maeneo yaliyotekwa ya mikoa ya Donetsk, Luhansk, Kherson na Zaporizhzhia na kuibadilisha kwa mifumo ya Urusi. Kulingana na Ofisi ya Kamishna Mkuu wa Umoja wa Mataifa wa Haki za Binadamu, mchakato huu uliharakishwa katika mwaka wa 2023, wakati wakazi wasiokuwa na uraia wa Urusi walipoanza kutambuliwa kama "raia wa kigeni" chini ya sheria za Urusi na kutakiwa kupata pasipoti za Urusi au kwa njia nyingine "kuhalalisha" ukaaji wao.

Wizara ya Mambo ya Ndani ya Urusi ilidai kwamba wakazi milioni 3.5 wa maeneo ya Ukraine yaliyotekwa walikuwa wamepokea pasipoti za Urusi kufikia Machi 2025. Wengi wao, kama Olha, Petro na Mykola, walifanya hivyo kwa sababu hawakuwa na njia nyingine.

"Bila pasipoti ya Urusi, wakazi hawangeweza kupata huduma za afya, elimu, ajira, pensheni na mafao ya kijamii, huduma za benki, haki za kumiliki mali, huduma za simu za mkononi, wala uhuru wa kutembea," alisema Danielle Bell, Mkuu wa Ujumbe wa Umoja wa Mataifa wa Kufuatilia Haki za Binadamu nchini Ukraine.

"Sera hii ya kuwapa watu pasipoti za Urusi iliwaacha Waukraine katika maeneo yaliyotekwa wakikabiliwa na chaguo ngumu: kukubali uraia wa mamlaka inayomiliki eneo lao au kupoteza uwezo wa kuishi kwa usalama na kwa hadhi katika makazi yao wenyewe."

Shinikizo hilo linaenda mbali zaidi ya hospitali na sehemu za kazi. Kwa mujibu wa HRMMU, vijana wa kiume waliokubali pasipoti za Urusi walikuwa katika hatari ya kusajiliwa kwa ajili ya huduma ya kijeshi. Wastaafu walizidi kulazimika kuwa na uraia wa Urusi ili waweze kupokea malipo yao ya pensheni. Hata wafanyakazi katika Kituo cha Nyuklia cha Zaporizhzhia kilicho chini ya uvamizi walishinikizwa kupata pasipoti za Urusi na kutia sahihi mikataba na Rosatom, shirika la serikali ya Urusi linalosimamia nishati ya nyuklia.

Watetezi wa haki za binadamu wanasema kuwa haya si matukio ya ukiukwaji wa haki ya kipekee, bali ni sera inayotekelezwa kwa makusudi.

"Walitengeneza mazingira ambayo yanafanya isiwezekane kuishi katika maeneo yaliyotekwa bila kuwa na pasipoti ya Urusi," alisema Alona Lunova, Mkurugenzi wa Utetezi katika Kituo cha Haki za Binadamu cha ZMINA.

"Urusi inatumia vizuizi vya upatikanaji wa haki za msingi kama njia ya kuwashawishi watu wapate pasipoti za Urusi."

Wataalamu wa sheria wanasema kuwa sera hiyo inakiuka sheria za kimataifa za kibinadamu. "Ikiwa mamlaka inayotawala eneo itawapa wakazi wa eneo hilo uraia wake, inaweza kuwatumia kama raia wake, kwa mfano kwa kuwahamasisha au kuwalazimisha kushiriki katika huduma ya kijeshi," alisema Olga Poiedynok, profesa wa sheria za kimataifa.

Kwa Waukraine hawa watatu walioonekana kuwa chini ya utawala wa Urusi, mjadala hauhusu sheria za kimataifa. Unahusu jinsi ya kuendelea kuishi siku moja zaidi chini ya utawala wa Urusi. Kwa Mykola, pasipoti ilimaanisha kupata upasuaji. Kwa Petro, ilimaanisha kupata insulini. Kwa Olha, ilimaanisha kubaki na watoto wake. Chini ya utawala wa Urusi, uraia umekuwa si suala la utambulisho tena, bali sharti la kuendelea kuishi.